Archive for the tag 'xích'



Các ngôn kỳ chí

January 10th, 2008

LUẬN NGỮ

【各言其志】

子路、曾晳、冉有、公西華侍坐。子曰:”以吾一日長乎爾,毋吾以也。居則曰:’不吾知也!’如或知爾,則何以哉?”
  子路率爾而對曰:”千乘之國,攝乎大國之間,加之以師旅,因之以饑饉;由也為之,比及三年,可使有勇,且知方也。”
  夫子哂之。
  ”求,爾何知?”
  對曰:”方六七十,如五六十,求也為之,比及三年,可使足民。如其禮樂,以俟君子。”
  ”赤,爾何如?”
  對曰:”非曰能之,愿學焉。宗廟之事,如會同,端章甫,愿為小相焉。”
  ”點,爾何如?”
  鼓瑟希,鏗爾,舍瑟而作,對曰:”異乎三子者之撰。”
  子曰:”何傷乎?亦各言其志也!”
  曰:”暮春者,春服既成,冠者五六人,童子六七人,浴乎沂,風乎舞雩,詠而歸。”
夫子喟然嘆曰:”吾與點也!”

PHIÊN ÂM

Tử Lộ ,Tăng Tích,Nhiễm Hữu ,Công Tây Hoa Thị tọa . Tử viết :”Dĩ ngô nhất nhật trưởng hồ nhĩ ,vô ngô dĩ dã . Cư tắc viết :’Bất ngô tri dã !’Như hoặc tri nhĩ ,tắc hà dĩ tai ?”
  Tử Lộ suất nhĩ nhi đối viết :”Thiên thặng chi quốc ,nhiếp hồ đại quốc chi gian ,gia chi dĩ sư lữ ,nhân chi dĩ cơ cận ;do dã vi chi ,tị cập tam niên ,khả sử hữu dõng ,thả tri phương dã .”
  Phu tử sẩn chi .
  ”Cầu ,nhĩ hà như ?”
  Đối viết :”Phương lục thất thập ,như ngũ lục thập ,cầu dã vi chi ,tị cập tam niên ,khả sử túc dân . Như kì lễ nhạc ,dĩ sĩ quân tử .”
  ”Xích ,nhĩ hà như ?”
  Đối viết :”Phi viết năng chi ,nguyện học yên . Tôn miếu chi sự ,như hội đồng ,đoan chương phủ ,nguyện vi tiểu tướng yên .”
  ”Điểm ,nhĩ hà như ?”
  Cổ sắt hi ,khanh nhĩ ,xá sắt nhi tác ,đối viết :”Dị hồ tam tử giả chi soạn .”
  Tử viết :”Hà thương hồ ? diệc các ngôn kì chi dã !”
  Viết :”Mộ xuân giả ,xuân phục kí thành ,quán giả ngũ lục nhân ,đồng tử lục thất nhân ,dục hồ Nghi ,phong hồ Vũ Vu ,vịnh nhi quy .”
Phu tử vị nhiên thán viết :”Ngô dữ Điểm dã !”

Tác giả – Tác phẩm

Luận ngữ là một sách trong bộ Tứ thư của Nho gia, được trình bày dưới dạng “ngữ lục”, không theo một thứ tự logic nhất định, do môn đệ của Khổng tử ghi chép lại những lời dạy và việc làm của Khổng tử, với nội dung bao quát tư tưởng của Nho gia về mọi lĩnh vực: triết học, chính trị, văn học, giáo dục… Sách được định hình vào khoảng đầu thời Chiến quốc (480-221 trước CN), gồm 20 thiên. Bài trên đây trích ở thiên “Tiên tiến” (Thiên thứ 11), chương 26, ghi lại cuộc đối thoại về lý tưởng, chí hướng giữa thầy trò Khổng tử.

TỪ NGỮ

Tử Lộ ,Tăng Tích,Nhiễm Hữu ,Công Tây Hoa: đều là tên những học trò của Khổng tử
Nhất nhật: một ngày, cách nói khiêm tốn, hàm ý tuổi tác chênh lệch đôi chút
Vô ngô dĩ dã: chữ (dĩ) dùng như (dĩ) nghĩa là “thôi, dừng, gò bó”
: lúc bình thường
Suất nhĩ: vội vã, vội vàng, bộp chộp
Thiên thặng chi quốc: nước có ngàn cỗ xe (“thặng” là cỗ xe)
Nhiếp: bị bức bách, bị ép
Gia chi: thêm vào đó, lại thêm
Sư lữ: quân đội, thời xưa 500 người là một lữ, 2500 người là một sư, nên “sư lữ” dùng để gọi chung quân đội, hoặc chỉ việc chiến tranh.
Phương: phép tắc, đạo lý
Sẩn: cười mỉm
Lễ nhạc: nghi lễ và âm nhạc
: đợi
Xích: tên của Công Tây Hoa
Tông miếu chi sự: việc tế tự
Hội đồng: việc hội họp để kết liên minh của các nước chư hầu và cùng nhau vào triều kiến thiên tử
Đoan chương phủ: “đoan” là áo lễ, “chương phủ” là nón lễ.
Tiểu tướng: quan phụ giúp việc tế lễ
Điểm: tên của Tăng Tích
Hi: ngưng lại giữa chừng (chú giải của Chu Hi)
Khanh: tiếng bỏ đàn xuống (từ tượng thanh), có thuyết cho là tiếng còn vang khi dứt khúc nhạc.
Soạn: cách nghĩ, nộ dung
Mộ : dùng như (mộ), “mộ xuân” là cuối mùa xuân
Quán giả: người thanh niên đã qua lễ đội nón (biểu thị tuổi trường thành)
Nghi: sông Nghi, bắt nguồn ở phía đông bắc huyện Trâu tỉnh Sơn Đông ngày nay
Vũ Vu: tên một cái đàn cao để tế trời cầu mưa thời xưa, thời đó nằm bên bờ sông Nghi ở phiá nam thành của kinh đô nước Lỗ.

NGỮ PHÁP

Bất ngô tri dã: “ngô” là đại từ tân ngữ đặt trước động từ tri trong câu phủ định, không viết “bất tri ngô dã”
Như hoặc: nếu, nếu như (liên từ biểu thị giả thiết)
Hà dĩ: làm gì, lấy gì
Tị cập: đến, đến khi, đợi đến (dùng như giới từ).
Hà như: (định làm) thế nào? (cụm từ quen dùng để hỏi về ý kiến, cách làm)
Như: hoặc là, hay là (liên từ), dùng như (hoặc)

DỊCH NGHĨA

Mỗi người nói chí mình

Tử Lộ, Tăng Tích, Nhiễm Hữu và Công Tây Hoa ngồi hầu. Khổng tử nói: “Cho rằng ta có lớn hơn các anh chút ít, nhưng chớ có gò bó với ta (mà ngại không nói). Lúc bình thường các anh bảo: “Chẳng ai biết ta”. Nếu có người biết các anh thì các anh lấy tài năng gì ra dùng?”.
Tử Lộ bộp chộp trả lời: “Một nước có ngàn cỗ xe, bị ép giữa hai nước lớn, lại thêm có nạn chiến tranh, nhân đó dân chúng đói khổ; Do tôi mà cai trị nước ấy thì đến 3 năm, có thể khiến cho dân chúng dũng cảm mà lại biết đạo lý nữa”.
Phu tử (nghe xong) mỉm cười. Rồi lại hỏi: “Cầu, còn anh thì thế nào?”.
Đáp: “Một nước vuông sáu, bảy chục dặm hoặc năm sáu chục dặm, Cầu tôi cai trị nước ấy thì đến 3 năm có thể khiến cho dân chúng đưọc no đủ. Còn về lễ nhạc thì phải đợi bậc quân tử”.
– Xích, còn anh thì thế nào?
Đáp: “Không nói là đã làm được, mà chỉ mong học tập. Trong việc tế tự ở tôn miếu, hay trong hội nghị của các chư hầu, Xích tôi mặc áo lễ, đội mũ lễ, mong làm một viên quan nhỏ phụ giúp việc tế lễ”.
– Điểm, còn anh thì thế nào?
Đang gẫy đàn sắt ngắt quãng, (Tăng Tích) bỏ đàn xuống, kêu keng một tiếng rồi đứng dậy đáp: “Chí của tôi khác với cách nghĩa của ba anh đó”.
Khổng tử nói: “Có sao đâu? Cũng là ai nấy tỏ chí của mình ra mà thôi”.
(Tăng Tích) thưa: “Cuối mùa xuân, y phục mùa xuân đã may xong, năm sáu người vừa tuổi đôi mươi với sáu bảy đồng tử (dắt nhau) đi tắm ở Sông Nghi rồi lên hứng mát ở đàn Vũ Vu, vừa đi vừa hát rồi kép nhau về nhà.”
Phu tử bùi ngùi than: “Ta chia sẽ với Điểm vậy”.

Trần Văn Chánh dịch