Archive for the tag 'kha'



Tề nhân hữu nhất thê nhất thiếp

January 11th, 2008

齊人有一妻一妾

《孟子》
齊人有一妻一妾而處室者。其良人出,則必饜酒肉而後反。其妻問所與飲食者,則盡富貴也。其妻告其妾曰:良人出,則必饜酒肉而後反,問其與飲食者,盡富貴也。而未嘗有顯者來。吾將瞷良人之所之也。蚤起,施從良人之所之,遍國中無與立談者,卒之東郭墦間之祭者,乞其馀,不足,又顧而之他:此其為饜足之道也。其妻歸,告其妾曰:良人者,所仰望而終身也。今若此!與其妾訕其良人,而相泣於中庭。而良人未之知也,施施從外來,驕其妻妾。由君子觀之,則人之所以求富貴利達者,其妻妾不羞也而不相泣者,幾希矣!

PHIÊN ÂM

Tề nhân hữu nhất thê nhất thiếp

《Mạnh tử: Ly Lâu hạ 》

Tề nhân hữu nhất thê nhất thiếp nhi xử thất giả . Kì lương nhân xuất ,tắc tất yếm tửu nhục nhi hậu phản . Kì thê vấn sở dữ ẩm thực giả ,tắc tận phú quý dã . Kì thê cáo kì thiếp viết :”Lương nhân xuất ,tắc tất yếm tửu nhục nhi hậu phản ,vấn kì dữ ẩm thực giả ,tận phú quý dã . Nhi vị thường hữu hiển giả lai . Ngô tương gián lương nhân chi sở chi dã .”. Tảo khởi ,thi tòng lương nhân chi sở chi ,biến quốc trung vô dữ lập đàm giả ,tốt chi đông quách phiền gian chi tế giả ,khất kì dư ,bất túc ,hựu cố nhi chi tha :thử kì vi yếm túc chi đạo dã . Kì thê quy ,cáo kì thiếp viết :”Lương nhân giả ,sở ngưỡng vọng nhi chung thân dã , kim nhược thử !”. Dữ kì thiếp sán kì lương nhân ,nhi tương khấp ư trung đình . Nhi lương nhân vị chi tri dã ,thi thi tòng ngoại lai ,kiêu kì thê thiếp . Do quân tử quan chi ,tắc nhân chi sở dĩ cầu phú quý lợi đạt giả ,kì thê thiếp bất tu dã nhi bất tương khấp giả ,cơ hi hĩ !

Tác giả – Tác phẩm

Mạnh tử là một sách trong bộ Tứ thư, ghi chép học thuyết, lý luận của Mạnh Tử (tên thật là Kha, 372-289 trước CN), một đại nho gia có tầm ảnh hưởng chỉ đứng sau Khổng tử, qua nhiều cuộc tranh luận của ông với vua chúa và một số trí thức đương thời. Mạnh tử chủ trương tuyết tính thiện, đề xướng nhân nghĩa, phản đối thói vụ lợi và chiến tranh xâm lược, đề cao tinh thần dân chủ (qua câu nói: dân là quý nhất, rồi đến quốc gia, còn vua thì nhẹ). Về phương diện văn chương, có lẽ Mạnh tử là sách có giá trị nhất trong bộ Tứ thư, với lời văn hùng hồn, thâm thiết, dùng nhiều thí dụ dễ hiểu mà thú vị, lý luận chặt chẽ, đanh thép. Sách gồm y thiên (mỗi thiên đều chia làm thượng, hạ), đến đời Tống được Chu Hi chú giải và xếp vào bộ Tứ thư của Nho gia. Bài trên đây trích ở đoạn cuối thiên “Ly Lâu hạ“, chương thứ 33, là một chuyện ngụ ngôn thâm trầm sâu sắc, phê phán con đường tiến thân không biết tự trọng mà đầy cực nhục của người ta ở đời.

TỪ NGỮ

Tề nhân: người nước Tề
Thiếp: vợ lẽ
Lương nhân: từ người phụ nữ gọi chồng
Yếm: no nê
Hiển giả: người vinh hiển, người sang trọng
Gián: dò xem, rình xem
Chi: đi (động từ)
Tảo: sáng sớm (dùng như 早)
Thí: đi xiêu, đi ngoẹo, đi tắt (dùng như dĩ 逸)
Quốc: đây chỉ thành
Tốt: cuối cùng, sau cùng
Quách: tường xây quanh thành, thành ngoài
Phiền: phần mộ, mồ mả
Khất: xin ăn
Tha: nơi khác (đại từ chỉ thị)
Ngưỡng vọng: trông chờ
Chung thân: suốt đời
Sán: chê trách, kể xấu
Trung đình: trong sân, giữa sân (trước thềm nhà)
Thi thi: hớn hở
Kiêu: kiêu căng, lên mặt
Hi: ít

NGỮ PHÁP

Tương 相: cùng nhau (phó từ)
Nhược thử: như thế (cụm từ quen dùng)
: cơ hồ, hầu như

DỊCH NGHĨA

Người nước Tề có kẻ có một vợ cả một vợ lẽ mà cùng ở một nhà, người chồng đi ra ngoài thì tất say no rượu thịt rồi mới về. Vợ cả hỏi chồng cùng với những người nào ăn uống thì nói rằng hết thảy là những người phú quý cả. Người vợ cả đem lòng ngờ mà bảo riêng với vợ lẽ rằng: “Chồng ta đi ra ngoài, thì tất say no rượu thịt rồi mới về, hỏi cùng với những người nào ăn uống thì nói rằng hết thảy là những người phú quý, mà chửa từng có kẻ hiển giả nào lại chơi, ta sắp sửa đi dòm chồng ta đi những đâu”.
Người vợ lẽ trở dậy sớm, đi quanh theo hút người chồng đi những đâu, thì khắp trong nước không người nào cùng đứng nói chuyện với; cuối cùng thấy đi ra mé thành bên đông chỗ mả người ta cúng tế, xin lấy đồ cúng thừa mà ăn, chẳng đủ thì lại đoái mà đi ra nơi khác, ấy cái đạo say no chán đủ của anh chồng như thế đấy.
Người vợ cả về bảo người vợ lẽ rằng: “Chồng ta ấy, chúng ta còn phải trông nhờ vào suốt đời, mà nay như thế còn ngưỡng vọng nỗi gì!”. Rồi cùng với người vợ lẽ oán mỉa người chồng, cùng khóc với nhau ở trong sân. Mà người chồng chửa biết rằng sự mình đã bại lộ ra, còn hớn hở tự ngoài đi vào kiêu căng với hai bà vợ.
Cứ như người quân tử xem ra thì những người đi cầu phú quý lợi đạt kia mà vợ cả vợ bé người ấy lại chẳng xấu hổ mà chẳng khóc lóc với nhau ấy, ngõ hầu cũng ít lắm vậy.

Nguyễn Hữu TiếnNguyễn Đôn Phục dịch