Quân tử khả dĩ kì phương

January 12th, 2008

【君子可以其方】

昔者有饋生魚于鄭子產,子產使校人畜之池。校人烹之,反命曰:始舍之,圉圉焉,少則洋洋焉,悠然而逝。子產曰:得其所哉!得其所哉!
校人出曰:孰謂子產智,予既烹而食之,曰:得其所哉!得其所哉!‘”
故君子可欺以其方,難罔以非其道。

PHIÊN ÂM 

Quân tử khả dĩ kì phươngTích

Giả hữu quỹ sinh ngư vu Trịnh Tử Sản ,Tử Sản sử hiệu nhân súc chi trì . Hiệu nhân phanh chi ,phản mệnh viết :”Thủy xả chi ,ngữ ngữ yên ,thiểu tắc dương dương yên ,du nhiên nhi thệ .” Tử Sản viết :”Đắc kì sở tai !đắc kì sở tai !”
Hiệu nhân xuất viết :”Thục vị Tử Sản trí ,dư kí phanh nhi thực chi ,viết :’đắc kì sở tai !đắc kì sở tai !”
Cố quân tử khả khi dĩ kì phương ,nan võng dĩ phi kì đạo .

Mạnh tử: Vạn Chương thượng

Tác giả – Tác phẩm

Bài nầy trích trong thiên “Vạn Chương thượng“, chương 2 sách Mạnh tử, đoạn đối thoại giữa Mạnh tử với Vạn Chương. Ông nêu thí dụ câu chuyện Tử Sản để chứng minh: người quân tử đôi lúc cũng dễ bị lừa dối nếu kẻ lừa dối nói nghe hợp lý và hợp với đạo của họ; không thể dối họ một cách trái lẽ.

TỪ NGỮ

Quỹ: tặng biếu
Trịnh Tử Sản: tức Tôn Công Kiều, tướng giỏi của nước Trịnh
Hiệu nhân: viên quan nhỏ phụ trách về ao đìa
Phản mệnh: trở về báo cáo (sau khi đã làm xong việc)
Ngữ ngữ: mệt mõi lờ đờ
Dương dương: cựa quậy, từ từ quẫy đuôi
Du nhiên chi thệ: tự đắc mà đi xa mất (Chu Hi)
Thục: ai (đại từ nghi vấn)
: tôi, ta (đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất)
Khi: lừa dối
Phương: đạo lý, điều hợp lẽ
Võng: lừa dối

NGỮ PHÁP

Ư: cho (giới từ dùng để nêu đối tượng thụ nhận)
Súc chi trì: câu nầy hiểu ngầm đã tỉnh lược giới từ (ư) trước bổ ngữ chỉ nơi chốn (trì). Lẽ ra phải viết: (Súc chi ư trì)
Yên: trợ từ làm ngữ vĩ cho một số hình dung từ; (ngữ ngữ yên) (dương dương yên)
Thiểu: chốc sau, trong giây lát, thường dùng như phó từ kết hợp với (tắc) thành (thiểu tắc: một lát sau thì …)
Nhiên: cũng là trợ từ làm ngữ vĩ cho hình dung từ, tạo thành phó từ làm trạng ngữ.
: giới từ chỉ phương tiện của động tác, hành vi, có thể dịch là “bằng

DỊCH NGHĨA

Người quân tử có thể dối họ bằng sự hữu lý

Ngày xưa, có người biếu ông Trịnh Tử Sản một con cá sống. Tử Sản sai người coi ao đìa nuôi con cá ở ao. Người coi ao đìa nấu con cá ăn rồi trở về trình lại rằng: “Lúc đầu vừa thả nó ra thì nó có vẻ lờ đờ, giây lát thì nó quẫy đuôi, rồi tự đắc mà bơi vụt đi xa”. Tử Sản nói: “Nó được ở đúng chỗ của nó đấy, nó được ở đúng chỗ của nó đấy”. Người coi ao đìa đi ra nói (với người khác): “Ai bảo Tử Sản là trí? Con cá tôi đã nấu ăn mất, thế mà ông ấy cũng nói: Nó được ở đúng chỗ của nó đấy, nó được ở đúng chỗ của nó đấy. Cho nên người quân tử có thể lừa dối họ được bằng cách hợp lẽ, chứ khó lừa gạt bằng cách trái với đạo lý của họ.

Trần Văn Chánh dịch

Print Friendly, PDF & Email